Ο ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ

ΟΙ ΧΑΡΤΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΜΑΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑΣ

 
 

ΟΙ ΧΑΡΤΕΣ

Η εκστρατεία του Αλεξάνδρου στην Ασία

 

ΟΙ ΜΑΧΕΣ

 

ΓΕΝΙΚΟ ΥΠΟΜΝΗΜΑ

Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα στην ιστορία του Αλεξάνδρου είναι ότι οι σωζόμενες αρχαίες πηγές μας δίνουν ελλιπή, αναξιόπιστα ή αντικρουόμενα αριθμητικά δεδομένα για τα αντίπαλα στρατεύματα. Εδώ πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπ’ όψιν τη συνήθη διατύπωση του Αρριανού, «λέγεται ότι» το στράτευμα αριθμούσε όσο ο ίδιος παραδίδει. Φαίνεται δηλαδή ότι υπήρχε τέτοιο πλήθος διαφορετικών αριθμών από «έγκυρες» πηγές, ώστε από πολύ νωρίς ήταν αδύνατον να ανιχνευθεί η πραγματικότητα.

Όπως αναφέρεται στη σχετική ενότητα οι πάσης φύσεως στρατιωτικοί ήταν καταγεγραμμένοι με ακρίβεια, πρώτα απ’ όλα για να ελέγχεται η μισθοδοσία τους. Δεν τίθεται λοιπόν ζήτημα γραφειοκρατικής ανεπάρκειας στον προσδιορισμό των απωλειών ενός φιλικού αρχαίου στρατού, αλλά επιλογής των αρχαίων συγγραφέων στον τρόπο, που τις κατέγραψαν. Έτσι, κάποιες φορές οι παραδιδόμενες απώλειες του Αλεξάνδρου είναι τόσο μικρές, σε σχέση με τις εχθρικές, που φαίνεται να αφορούν αποκλειστικά τους Μακεδόνες και όχι το σύνολο της στρατιάς του. Αν μάλιστα λάβουμε υπ’ όψιν μας ότι οι πρωτότυπες πηγές είναι ελληνικές, υποχρεωτικά πρέπει να συνεκτιμήσουμε την βαθύτατη περιφρόνηση των αρχαίων Ελλήνων προς τους βαρβάρους και να συμπεράνουμε αναποδράστως ότι στις απώλειες των φιλίων στρατευμάτων δεν περιελήφθησαν οι βάρβαροι σύμμαχοι.

Πρέπει ακόμη να θυμόμαστε ότι στην αρχαιότητα ο στρατός, που ηττάτο, δεν είχε τη δυνατότητα να υποχωρήσει μαχόμενος και συντεταγμένος, αλλά ετρέπετο σε φυγή και καταδιωκόταν από τους νικητές. Ακριβώς στη φάση της καταδίωξής του ο ηττημένος υφίστατο τις βαρύτερες απώλειες, οι νεκροί του σκόρπιζαν σε μεγάλη απόσταση από το πεδίο της μάχης, ενώ ένας απροσδιόριστος αριθμός υπέκυπτε στα τραύματά του σε ακόμη μεγαλύτερη απόσταση. Συνεπώς δεν υπήρχε τρόπος να γίνει ακριβής καταμέτρηση των εχθρικών απωλειών και οι παραδιδόμενες απώλειες των εχθρικών στρατευμάτων πρέπει να είναι υπερβολικά προσεγγιστικές. Φέρ’ ειπείν στη μάχη των Γαυγαμήλων το πεδίο της μάχης ήταν πολύ εκτεταμένο και όσοι σφαγιάσθηκαν καταδιωκόμενοι ή υπέκυψαν στα τραύματά τους κατά τη φυγή τους, κάλυψαν το έδαφος σε ακόμη μεγαλύτερη έκταση. Μετά τη νικηφόρα μάχη ο Αλέξανδρος βιαζόταν να φύγει όσο γινόταν γρηγορότερα για δύο λόγους: αφενός ήθελε να προλάβει το Δαρείο και αφετέρου να αποφύγει προβλήματα υγείας στη στρατιά του λόγω της αποσύνθεσης των νεκρών του εχθρού, που κατά το έθιμο θα έμεναν άταφοι στις υψηλές θερμοκρασίες του Ιράκ. Είναι σαφές λοιπόν ότι στο πεδίο της μάχης παρέμεινε η στρατιά μόνο όσο χρειαζόταν, για να σκυλεύσει τους εχθρούς και να θάψει τους δικούς της νεκρούς, αλλά όχι για να απογράψει με ακρίβεια τις απώλειες του εχθρού.

Άλλη ασάφεια εντοπίζεται στη διεξαγωγή της κάθε μάχης, τόσο στη συνολική τακτική όσο και στις κινήσεις των επιμέρους τμημάτων. Επιγραμματικά μπορούμε να πούμε ότι στο Γρανικό οι Πέρσες δεν περίμεναν επίθεση, επειδή ήταν ήδη απόγευμα και πίστεψαν ότι με έναν καταιγισμό τοξευμάτων θα απέτρεπαν και την πιο ακραία τέτοια σκέψη. Ακριβώς αυτή τη βεβαιότητα φαίνεται ότι διέγνωσε ο Αλέξανδρος και την εκμεταλλεύθηκε. Σε σύγχρονους όρους θα λέγαμε ότι οι Πέρσες σπατάλησαν τα μετά του όπλου πυρομαχικά σε μία ομοβροντία εναντίον του στόχου παραπλάνησης με αποτέλεσμα να μειωθεί δραστικά η ισχύς των εκηβόλων όπλων τους και η στρατιά του Αλεξάνδρου να περάσει το Γρανικό χωρίς ουσιώδες πρόβλημα. Στη μάχη της Ισσού είναι σαφές ότι σύμφωνα με το σχέδιο μάχης των Περσών οι πολυάριθμοι ψιλοί τους έπρεπε να πλευροκοπήσουν τους Μακεδόνες ιππείς. Όμως αντ’ αυτού κι εντελώς ανεξήγητα οι Πέρσες ψιλοί με την πρώτη αψιμαχία υποχώρησαν στα ψηλότερα σημεία του βουνού και δεν ξαναπήραν μέρος στη μάχη. Αυτό αποδυνάμωσε το αριστερό κέρας των Περσών, με αποτέλεσμα η επέλαση του εταιρικού ιππικού να το διασπάσει και να δημιουργήσει το επιδιωκόμενο ρήγμα, που οδήγησε σε κατάρρευση όλο το περσικό μέτωπο.

Οι σωζόμενες πληροφορίες για τις δύο τελευταίες μάχες είναι ιδιαίτερα ανεπαρκείς. Ειδικά για τη μάχη του Υδάσπη, κρίναμε εφικτή μόνο την αναπαράσταση της αρχικής παράταξης των δύο αντιπάλων. Στη μάχη των Γαυγαμήλων οι πληροφορίες είναι περισσότερες και με βάση αυτές κάναμε μία αναπαράσταση της μάχης, ωστόσο δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι τα πράγματα έγιναν έτσι. Για μοναδική φορά παραδίδεται ότι πριν την μάχη των Γαυγαμήλων ο Αλέξανδρος έδωσε λεπτομερείς διαταγές σε κάθε τμήμα τι να κάνει σε κάθε ενδεχόμενο. Αυτό, σε συνδυασμό με όλες τις άλλες στρατιωτικές πληροφορίες και ανεξάρτητα από την διασωθείσα φιλολογία για την ίδια μάχη, δείχνει ξεκάθαρα και πέραν πάσης αμφιβολίας τη βεβαιότητα του Αλεξάνδρου ότι δεν θα μπορούσε να επικοινωνεί με τα άλλα τμήματα. Πράγματι, το πιθανότερο είναι ότι κανείς από τους πρωταγωνιστές δεν μπόρεσε ποτέ να σχηματίσει την πλήρη εικόνα της μάχης, που διεξήχθη μέσα σε ένα πυκνό σύννεφο σκόνης. Το βέβαιο είναι ότι σε κάποια φάση (ίσως σ’ εκείνη που καταγράφεται στις αρχαίες πηγές κι απεικονίζουμε στα σχετικά διαγράμματα) προκλήθηκε το πολυπόθητο ρήγμα στις περσικές γραμμές και άρχισε η αναπόφευκτη κατάρρευσή τους σαν ντόμινο.

Γενικά, η λεπτομερής αναπαράσταση κάθε επιμέρους τμήματος των αντιπάλων στρατευμάτων είναι από επισφαλής έως αδύνατη. Έτσι, για τη μάχη των Γαυγαμήλων έχουμε την πληρέστερη σύνθεση των δύο αντιπάλων παρατάξεων και ειδικά της περσικής, διότι μετά τη νίκη του Αλεξάνδρου περιήλθαν στα χέρια των Μακεδόνων και τα αρχεία του περσικού επιτελείου, μεταξύ των οποίων και το έγγραφο με την παράταξη μάχης των δυνάμεών τους. Η βασική δυσκολία στην αναπαράσταση αυτής της μάχης είναι ότι αναφέρονται κάποια έθνη, τα οποία στη συνέχεια δεν τοποθετούνται στην παράταξη μάχης, ενώ είναι αυτονόητο ότι δεν παρέμειναν σε εφεδρεία. Ο Αρριανός, που βασίζεται στο έγγραφο του περσικού επιτελείου, αν και έχει τα πληρέστερα στοιχεία, δεν παρατάσσει όλα τα έθνη, που αναφέρει. Σε σχέση λοιπόν με την επιχειρούμενη στον δικτυακό μας τόπο αναπαράσταση της μάχης κάνουμε τις εξής παρατηρήσεις:

  • Ο Διόδωρος είναι ο μόνος, που αναφέρει τους Κοσσαίους, λέει όμως ότι βρίσκονταν στους περί τον Δαρείο κι έτσι δεν χρειάζεται να τους απεικονίσουμε αυτόνομα. Επίσης εκεί τοποθετεί και τους Μάρδους, αλλά ο πολύ ακριβέστερος Αρριανός διευκρινίζει ότι ήταν τοξότες και τους τοποθετεί σε άλλο σημείο της παράταξης.

  • Οι Σογδιανοί και οι Άρειοι, τους οποίους ο Αρριανός δεν τοποθετεί στην παράταξη, θεωρούμε λογικότερο να ήταν ιππείς και να παρατάχθηκαν μαζί με τους γείτονές τους, Βάκτριους και Δάες.

  • Θεωρούμε ότι το σύνολο των Αρμενίων και Καππαδοκών ήταν ιππείς

  • Συμμετέσχαν και Ινδοί από τις δύο ευρύτερες περιοχές της αρχαίας Ινδίας, όμοροι των Βακτρίων (από την πρόσω Ινδία) και ορεσίβιοι (από το Κασμίρ). Οι Ινδοί της πρόσω Ινδίας παρατάχθηκαν γύρω από τον Δαρείο και μπροστά του οι 15 πολεμικοί τους ελέφαντες, αλλά δεν είναι σαφές πού παρατάχθηκαν οι ορεσίβιοι. Ελλείψει σαφούς μνείας και επειδή αφενός οι όμοροι λαοί παρατάσσονταν ο ένας κοντά στον άλλο και αφετέρου οι Ινδοί ήταν οι καλύτεροι ασιάτες πολεμιστές, δεχόμαστε ότι παρατάχθηκαν όλοι γύρω από τον Δαρείο, όπως και οι Έλληνες μισθοφόροι.

  • Απεικονίζουμε τους προδρόμους του Αρέτη ως σαρισσοφόρους, οι οποίοι ήταν μεν πρόδρομοι δεν μνημονεύονται δε καθόλου από τις αρχαίες πηγές σ’ αυτή τη μάχη.

     

Αναφέρονται Παρατάσσονται
ΕΘΝΗ Αρριανός Πλούταρχος Ιουστίνος Αρριανός Διόδωρος Ιουστίνος
Αλβανοί Γ.8.     Γ.11    
Αραχωτοί ιππείς Γ.8.     Γ.11    
Άρειοι Γ.8.          
Αρμένιοι Γ.8.          
Αρμένιοι ιππείς       Γ.11    
Βαβυλώνιοι Γ.8.     Γ.11    
Βάκτριοι ιππείς Γ.8. Αλεξ.32.5.   Γ.11    
Δάες ιππείς       Γ.11    
Έλληνες μισθοφόροι       Γ.11    
Ινδοί       Γ.11 ΙΖ.59.4.  
Ινδοί όμοροι Βακτρίων Γ.8.     Γ.11    
Ινδοί ορεσίβιοι Γ.8.          
Καδούσιοι Γ.8.     Γ.11 ΙΖ.59.5.  
Καππαδόκες Γ.8.          
Καππαδόκες ιππείς       Γ.11    
Κάρες "ξεριζωμένοι" Γ.8.     Γ.11    
Κοσσαίοι         ΙΖ.59.3.  
Λαοί Ερυθράς θαλάσσης Γ.8.     Γ.11    
Μάρδοι         ΙΖ.59.3.  
Μάρδοι τοξότες       Γ.11    
Μήδοι Γ.8.     Γ.11    
Ούξιοι Γ.8.     Γ.11    
Παρθυαίοι ιππείς Γ.8.     Γ.11    
Πέρσες ιππείς       Γ.11    
Πέρσες πεζοί       Γ.11    
Σάκες ιπποτοξότες Γ.8.     Γ.11    
Σακεσίνες Γ.8.     Γ.11    
Σιττακηνοί Γ.8.     Γ.11    
Σκύθες ιππείς       Γ.11 ΙΖ.59.5.  
Σογδιανοί Γ.8.          
Σουσιανοί Γ.8.     Γ.11    
Σύροι Κοίλης Συρίας (Σύροι) Γ.8.     Γ.11    
Σύροι Μεσοποταμίας (Ασσύριοι) Γ.8.     Γ.11    
Τόπειροι ιππείς Γ.8.     Γ.11    
Υρκάνιοι ιππείς Γ.8.     Γ.11    


Όλα τα παραπάνω κενά στην ιστορία του Αλεξάνδρου κατά πάσα βεβαιότητα ποτέ δεν θα απαντηθούν επαρκώς, ελλείψει αξιόπιστων στοιχείων. Παράλληλα εκείνοι που χρειάζονται αυτές τις λεπτομέρειες θα παραμείνουν διαχρονικά πολύ λίγοι. Οι περισσότεροι ενδιαφερόμενοι θα συνεχίζουν να ικανοποιούνται πλήρως με τις διασωθείσες πληροφορίες, ενώ ακόμη περισσότεροι θα αναζητούν ή θα δημιουργούν σενάρια βασισμένα σε κάποιες από τις πρωτότυπες πληροφορίες. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο ο Αρριανός, ο μοναδικός από τους σωζόμενους αρχαίους συγγραφείς που συνέβαλε αποτελεσματικά στην αντικειμενική γνώση μας περί τον Αλέξανδρο, για το ευρύ κοινό είναι ο λιγότερο ευχάριστος στην ανάγνωση.

 

Η μάχη των Γαυγαμήλων

Παρά τις δυσκολίες, που αναφέραμε πιό πάνω, απεικονίζουμε τη μάχη των Γαυγαμήλων με τις εξής φάσεις.

 

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΜΕΝΟΥ                ΕΝΟΠΛΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ

 

 

Κεντρικό Μενού

Ένοπλες Δυνάμεις